तुम्हाला अन्न आणि पोषण बद्दल काय समजते?

पोषण : एककोशिकीय (एकाच पेशीच्या बनलेल्या) जीवांपासून ते जटिल अशा स्तनी प्राण्यांपर्यंतच्या सर्व प्राण्यांना व वनस्पतींना त्यांच्या क्रियाशील जीवनासाठी आणि यशस्वी प्रजोत्पादनासाठी वा पुनरुत्पादनासाठी काही खाद्य पदार्थ किमान स्वरूपात व प्रमाणात लागतात. हे पदार्थ काय आहेत? त्यांचे कार्य असे होते? या पदार्थांचे प्रमाण कमी वा जास्त झाल्यास काय परिणाम होतात? पोटात गेल्यावर त्यांचे काय होते? इत्यादी तत्संबंधी प्रश्नांशी पोषण निगडित आहे. ‘अत्राचे शास्त्र व त्यातील पोषक घटक आणि त्यांचा आरोग्याशी असणारा संबंध’ अशी पोषणाची व्याख्या करता येईल. ⇨जीवरसायनशास्त्र, शरीरक्रियाविज्ञान आणि एंझाइमविज्ञान (सजीव कोशिकांमध्ये तयार होणाऱ्या व रासायनिक विक्रिया घडविण्यास मदत करणाऱ्या प्रथिन संयुगांचे विज्ञान) ह्या शास्त्रांशी पोषणाचा संबंध येतो. पोषण आणि ही शास्त्रे एकमेकांत इतकी गुंफलेली आहेत की, काही वेळा त्यांच्यातील फरक दाखविणे शक्य होत नाही. विविध प्रकारच्या प्रत्येक सजीवाच्या पुढील दोन पोषणविषयक गरजा असतात : (१) ज्यांच्यापासून ऊर्जा उत्पत्र होते असे पदार्थ अन्न म्हणून खाणे व (२) ज्या पदार्थांचे सजीवांच्या क्रियात्मक वा संरचनात्मक गरजा भागविणे हे प्राथमिक कार्य आहे असे पदार्थ. काही पदार्थ दोन्ही प्रकारच्या गरजा भागवू शकतात. एका जातीतील जीवांना लागणाऱ्या पोषणविषयक पदार्थांचे प्रमाण दुसऱ्या जातीतील जीवांच्या बाबतीत जास्त असेल, कमी असेल वा निराळे असेल. काही जीव काही वेळा हे पदार्थ इतर पदार्थांपासून तयार करू शकतात. त्यामुळे एका जातीबद्दलच्या पोषणविषयक ज्ञानावरून दुसऱ्या जातीच्या जीवासंबंधीचे पोषणविषयक अंदाज बांधणे कठीण जाते.

स्वतंत्र रीत्या जगणाऱ्या वा जटिल ऊतकाचा (समान रचना व कार्य असलेल्या कोशिकांच्या समूहाचा) भाग असणाऱ्या जिवंत कोशिकांना एक वा अनेक अकार्बनी पदार्थ, विविध स्वरूपांतील कार्बन व नाइट्रोजन यांची गरज असते. प्रत्येक जीवाच्या बाबतीत जटिल कार्बनी पदार्थांची गरज वेगवेगळी असते. प्रथिने व जीवनसत्त्वे ही काही प्राणिजातींना अत्यावश्यक असतात, तर त्यांची वनस्पतींना गरज नसते कारण त्यांची निर्मिती कार्बन डाय-ऑक्साइड, पाणी व अमोनिया यांपासून वनस्पती स्वतःच करतात. उलट प्राणी हे पदार्थ स्वतः तयार करू शकत नसल्यामुळे असे पदार्थ त्यांना इतरांकडून मिळवावे लागतात. हा जीवाजीवांमधील फरक पोषणाच्या दृष्टीने फार महत्त्वाचा आहे. काही जातींकडून कार्बन आणि नायट्रोजन यांच्या साध्या रेणवीय संरचनेच्या संयुगांचे जटिल रेणूंत रूपांतर होते आणि या जटिल रेणूंचा वापर उच्च जातींतील जीवांकडून केला जातो व ते परत त्यांपासून लहान लहान रेणूंची संयुगे तयार करतात. हे चक्र दीर्घकाल चालू राहते व त्यात फक्त ऊर्जाच खर्ची पडते. काही कारणांनी हे चक्र दीर्घकाळ खंडित झाले, तर पृथ्वीवरील जीवसृष्टी नष्ट होण्याची शक्याची आहे.


प्रथिने युक्त अन्नाचे शारीरिक महत्व


प्रथिने युक्त शारीरिक महत्व हे त्या प्रथिनामध्ये असलेल्या ऍमिनो ऍसीड वरून ठरवता येते. दुध, मासे, मांस, सोयाबीन हे अतिशय महत्वाचे आहेत. म्हणून त्यांना अत्यंत चांगले प्रथिने म्हणतात. भाजीपाला ७५ प्राण्याकडून २५ अखंड डाळीपासून ५० व फोडलेल्या डाळीपासून ५० प्रथिने मिळतात. अतिप्रथिने इजाकारक असतात.

नुतन अशी माहीती हाती आहे की जास्त प्रथिने हानीकारक असतात त्यामुळे.

१) किडनी खराब होते

२) हाडातील खजिने कमी होतात.

३) आतड्याचा कर्करोग होवू शकतो.

४) प्रथिने खनिजात रुपांतरीत होवून हानी पोहचू शकते.

योग्य प्रमाणात न मिळणा-या प्रथिनाचे परिणाम

योग्य प्रमाणत प्रथिने न मिळाल्यास वाढीवर परिणाम होतो शरीरिक व मेंदूची वाढ कमी होते तंदुरुस्तीवर परिणाम होतो. त्यामुळे लहान मुलामध्ये Kwashiorkar नावाचा रोग होतो PEM ( protin – energy malnutrition) रोग होतो. प्रगतीशील देशामध्ये हा आढळतो.
पाणी
 
पाणी का महत्वाचे आहे?

पूर्ण वाढ झालेल्या माणसाच्या वजनाच्या ५५ ते ६५ टक्के वजन हे पाण्याचे असते. पाण्याविना शरीर फार गुंतागुंतीचे होते. २० ते २५ टक्के पाणी जर शरीरातले कमी झाले तर जगणे जवळ जवळ अशक्य होते.

शरीरातील प्रत्येक पेशीला इमारत बांधीनी म्हणून पाण्याचा उपयोग होतो. अन्न पदार्थ ग्रहण करणे व बाहेर टाकणे ह्यासाठी सुध्दा पाण्याचा उपयोग होतो.

शारीरिक तापमान समतोल राखण्यासाठी पाण्याचा उपयोग होतो. हे शरीरातील भागासाठी वंगणाचे काम करते.